Końcem lata i wczesną jesienią, nad naszymi głowami góruje jeden ze starożytnych królów, który jednak ze względu na swoje przewinienia, niknie pośród gwiazd. Nieopodal pełza jedno z bardzo zwinnych zwierząt, które niejednokrotnie mogliśmy zobaczyć wygrzewające się na Słońcu. W tym odcinku cyklu „Poznajemy gwiazdozbiory” przyjrzymy się gwiazdozbiorom Cefeusza i Jaszczurki.
Krótka charakterystyka
Gwiazdozbiór Cefeusza jest dość słabym gwiazdozbiorem, niewyróżniającym się z okalających go konstelacji. Zajmuje powierzchnię 588 stopni kwadratowych, plasując się na 27 miejscu pod względem wielkości na całym niebie. Z racji swojego położenia blisko północnego bieguna niebieskiego, w naszym kraju widoczny jest przez cały rok, nigdy nie zachodząc pod horyzont.
Gwiazdozbiór Jaszczurki jest stosunkowo młodym gwiazdozbiorem. Spośród gwiazd został wydzielony około 1687 roku przez Jana Heweliusza, a opublikowany w 1690 roku, w pośmiertnie wydanym atlasie „Firmamentum Sobiescianum”. Zajmując 201 stopni kwadratowych nieba, jest 68. co do wielkości gwiazdozbiorem.
Gwiazdozbiór Cefeusza na starej mapie nieba. Źródło.
Mitologia
W mitologii postać Cefeusza jest nierozerwalnie związana z jego żoną – Kasjopeją, córką Andromedą, Perseuszem – wybawcą jego córki, czy potworem Ketosem (gwiezdnym Wielorybem) który pustoszył jego kraj. Cefeusz (Kefeusa) był królem Etiopii. Był dość słabym i nieudolnym władcą, zdominowanym przez swoją żonę. W micie związanym z Andromedą, dowiadujemy się jedynie że uległ naciskom i naraził swoją córkę na śmiertelne niebezpieczeństwo, zezwalając na złożenie jej w ofierze, która miała uratować pustoszony przez potwora Ketosa kraj. Król ten często przedstawiany jest w sztuce w mało poważnych pozach, z niezdecydowanym wyrazem twarzy i rozłożonymi bezradnie rękoma. Ze względu na niewielką rolę jaką odegrał w całej historii, Posejdon ukarał króla, tworząc jego konstelację z gwiazd o małej jasności, które sprawiają że jego postać ulega zapomnieniu.
Pierre Mignard: Perseusz i Andromeda (Król Etiopii, Kefeus i królowa Kasjopeja dziękują Perseuszowi za uwolnienie ich córki), obraz olejny na płótnie, 1679 r., Luwr, Paryż. Źródło.
Z gwiazdozbiorem Jaszczurki nie wiąże się żaden mit, a jej obecność na niebie zawdzięczamy Janowi Heweliuszowi który łącząc kilka słabych gwiazd w kształt zygzaku dostrzegł kształt wygiętego ciała tego małego gada. Kilka lat przed Heweliuszem, w 1679 roku, Augustin Royer umieścił w tym miejscu na niebie gwiazdozbiór Sceptrum et Manus Iustitiae, „Berła i Ręki Sprawiedliwości”, na cześć króla Francji Ludwika XIV, zwanego Królem Słońce. Sto lat później, w 1787 roku Johann Bode, proponował umieścić w tej części nieba inną konstelację, będącą niemal w tym samym miejscu i złożoną w części z tych samych gwiazd – Honores Frederici, upamiętniającą króla Prus, Fryderyka Wielkiego. Obie propozycje jednak nie zyskały powszechnej akceptacji, i do tej pory tym miejscem na niebie rządzi Jaszczurka.
Konstelacja jaszczurki na starej mapie nieba. Źródło.
Widoczność
Jak już wcześniej wspomniałem, gwiazdozbiór Cefeusza jest widoczny z terenów naszego kraju przez cały rok, jednak okres jego najlepszej widoczności przypada na końcówkę lata i początek jesieni, szczególnie sierpień, wrzesień i październik. Od zachodu graniczy ze Smokiem, od południa z Łabędziem i Jaszczurką, od wschodu z Kasjopeją, a od północy z Żyrafą i Małą Niedźwiedzicą.
Gwiazdozbiór Jaszczurki jest niemal konstelacją okołobiegunową, jedynie południowe jej granice zachodzą pod horyzont. Podobnie jak u Cefeusza, okres jej najlepszej widoczności przypada na końcówkę lata i początek jesieni. Jaszczurka od północy dzieli granicę z Cefeuszem, od zachodu z Łabędziem, od południa z Pegazem, a od wschodu z Andromedą i Kasjopeją.
Gwiazdozbiór Cefeusza. Źródło.
Gwiazdy
W konstelacji Cefeusza Brak jest jasnych gwiazd. Najjaśniejsze z nich tworzą charakterystyczny kształt pięciokąta, podobny do zarysu domu najczęściej rysowanym przez dzieci. Najjaśniejsza z nich tworząca wspomniany kształt to Alderamin (α Cep, +2,45 mag) która jako jedyna ma jasność poniżej +3 mag. Pozostałe gwiazdy pięciokąta to: Errai/Alrai (γ Cep, +3,20 mag), Alfirk (β Cep, +3,20 mag), ζ Cep (+3,35 mag) oraz ι Cep (+3,5 mag). Jasność poniżej +4 mag ma jeszcze gwiazda Kabalfird (η Cep, +3,40 mag).
Na uwagę zasługuje również gwiazda zmienna δ Cep. Jest ona prototypem całej grupy gwiazd zmiennych pulsujących zwanych właśnie od niej – cefeidami. Jasność Delta Cephei zmienia się w okresie 5 dni 8 godzin 47 minut i 26 sekund, od +3,5 mag do +4,4 mag, a zmiany te można zauważyć gołym okiem. δ Cephei jest również gwiazdą podwójną, a jej towarzysza o jasności +6,30 mag, oddalonego o 41 sekund kątowych, bez problemu można dostrzec przez niewielki teleskop. Warto przyjrzeć się temu dubletowi ze względu na różne kolory obu składników.
Cykliczne zmiany jasności cefeid odegrały niebagatelną rolę w historii astronomii. To na podstawie tego pulsowania blasku astronomowie obliczają wielkość absolutną cefeidy. Zależność ta ma tak ścisły charakter, że wykorzystywana jest też jako najpewniejsza metoda wyznaczania m.in. odległości do innych galaktyk, co dobitnie pokazała historia Edwina Hubble’a, który jako pierwszy udowodnił właśnie na podstawie odkrytych cefeid w M31, że tzw. mgławice spiralne są odległymi galaktykami znajdującymi się poza Drogą Mleczną, a nie jej składowymi.
Mapa gwiazdozbioru Cefeusza. Program Nocny Obserwator.
Wśród gwiazd Jaszczurki, żadna nie posiada nazwy własnej. Najjaśniejsza z nich α Lac (+3,75 mag), jako jedyna jest jaśniejsza od +4 mag. Jasność od +4 do +5 mag ma kilkanaście gwiazd, a do jaśniejszych z nich należą: 1 Lac (+4,10 mag), 5 Lac (+4,30 mag), β Lac (+4,40 mag), 6 Lac (+4,50 mag) czy 11 Lac (+4,50 mag). Gwiazdy α Lac, β Lac, 4 Lac i 5 Lac tworzą charakterystyczny kształt rombu, będący wyobrażeniem głowy Jaszczurki.
Mapa gwiazdozbioru Jaszczurki. Program Nocny Obserwator.
Obiekty głębokiego nieba
Ze względu na przebiegający przez oba gwiazdozbiory pas Drogi Mlecznej, znajdziemy tam sporo obiektów które zasługują na uwagę.
Cefeusz
NGC 40 – (C2) tzw. Mgławica Muszka, to mgławica planetarna odkryta przez Williama Herschela, końcem listopada w 1788 roku. Oddalona o około 4600 lat świetlnych od Ziemi, na niebie jest obiektem o jasności +10,70 mag, a jej rozmiar wynosi około 37 sekund kątowych. Odnajdziemy ją 5,5 stopnia od gwiazdy Errai/Alrai (γ Cep, +3,20 mag). Do jej obserwacji warto użyć sporego powiększenia (100-150x), możemy również użyć filtru mgławicowego UHC.
NGC 40. Źródło.
NGC 188 – (C1 / Cr 6 / Mel 2) to gromada otwarta odkryta przez syna Williama – Johna Herschela 3 listopada 1831 roku. Ciekawostką jest fakt, że wiek NGC 188 szacuje się na około 5-7 miliardów lat, co czyni ją jedną z najstarszych gromad otwartych w naszej galaktyce. Jest to dość jasna gromada, mająca +8,10 mag i rozmiary kątowe około 15 minut. Gromadę bez problemu widać pod ciemnym niebem przez lornetkę jako okrągłe, mgliste pojaśnienie. W teleskopie będziemy mogli już dojrzeć pojedyncze, jaśniejsze gwiazdy tej gromady. Odnajdziemy ją, kierując się od Gwiazdy Polarnej (α UMi +2,00 mag), w stronę widocznej gołym okiem gwiazdy 2 UMi (+4,20 mag), a następnie około 1 stopnia na południowy zachód od niej.
NGC 188. Źródło.
NGC 6939 – (Cr 423 / Mel 231); tę gromadę otwartą odkrył William Herschel 9 września 1798 roku. Jest położona w odległości ok. 5,9 tys. lat świetlnych od Ziemi. Ze względu na stosunkowo dużą jasność: +7,80 mag i rozmiary: 8 minut kątowych, bez problemu widoczna jest przez lornetkę, jednak teleskop ukaże nam zdecydowanie więcej. Odnajdziemy ją 2,3 stopnia na południe od gwiazdy θ Cep (+4,20 mag), w pobliżu Galaktyki Fajerwerk – NGC 6946 – niecałe 40 minut kątowych na północny-zachód od galaktyki.
NGC 6939 i NGC 6946. Źródło.
NGC 7023 – (C4); tzw. mgławica Irys. Została odkryta 18 października 1794 roku przez Williama Herschela. Mgławica ta jest położona około 1400 lat świetlnych od Ziemi. Jest to mgławica refleksyjna, czyli mgławica, w której obłoki pyłu odbijają światło pobliskiej gwiazdy lub gwiazd, w tym przypadku gwiazdy SAO 19158 (+7,30 mag). Barwa mgławicy związana jest z niebieskim światłem gwiazdy, które odbija się od powierzchni drobnych cząstek pyłu. Mgławicę odnajdziemy 3,4 stopnia na południowy zachód od gwiazdy Alfirk (β Cep, +3,20 mag). Jasność obserwowana mgławicy wynosi ok. +7,1 mag, a rozmiary 5 minut kątowych. Do obserwacji najlepiej użyć teleskopu, oraz można wykorzystać również filtr mgławicowy. Całe oblicze mgławica ukaże natomiast na zdjęciach.
NGC 7023. Źródło.
NGC 7129 – jest to gromada otwarta powiązana z mgławicą refleksyjną IC 5134, znajdująca się w odległości około 3000 lat świetlnych od Ziemi. Odkrył ją 18 października 1794 roku William Herschel. Gwiazdy należące do gromady NGC 7129 są w stosunkowo młodym wieku, mają po zaledwie kilka milionów lat. Jasność obserwowana NGC 7129 wynosi +11,50 mag a rozmiary 2 minuty kątowe. W obserwacjach najlepiej użyć większego teleskopu, oraz filtrów mgławicowych. Najjaśniejsze gwiazdy gromady mają jasność od +9,5 do 11 mag. Aby odnaleźć gromadę, najlepiej udać się 4,6 stopnia na południowy wschód od gwiazdy Alfirk (β Cep, +3,20 mag), oraz 1,6 stopnia na południowy wschód od niezbyt jasnej gwiazdy 7 Cep (+5,40 mag), lub 2,6 stopnia na północny zachód od gwiazdy ξ Cep (+4,40 mag).
NGC 7129. Źródło.
NGC 7234/7235 – (Cr 447); to niewielka gromada otwarta odkryta przez Williama Herschela 16 października 1787 roku, który podczas jej katalogowania podał niedokładną jej pozycję. John Herschel, nieświadom tego, że pozycja podana przez jego ojca jest błędna, niezależnie odkrył gromadę 24 września 1829 roku. John Dreyer w swoim New General Catalogue skatalogował obserwację Williama Herschela jako NGC 7234, a Johna Herschela jako NGC 7235, z tego powodu gromada dziś posiada oba oznaczenia. Jej jasność wynosi +7,70 mag a rozmiary ok. 4 minut kątowych. Widoczna przez lornetkę jako niewielka, rozmyta plamka, w teleskopie pokaże kilka gwiazd wchodzących w jej skład. Odnajdziemy ją niecały 1 stopień na południe od gwiazdy ζ Cep (+3,35 mag) i około 25 minut kątowych na północny zachód od gwiazdy ε Cep (+4,15 mag).
NGC 7234/7235. Źródło.
NGC 7510 – (Cr 454), gromada otwarta odkryta przez Williama Herschela 3 listopada 1787 roku, znajdująca się w odległości ok. 11 tys. lat świetlnych od Ziemi. Ta niewielka gromada, mająca około 7 minut kątowych i jasność około +7,90 mag, bez problemu widoczna jest w lornetce jako niewielka, owalna, rozmyta plamka. W teleskopie będziemy w stanie dostrzec kilka/kilkanaście gwiazd wchodzących w jej skład. Ze względu na niewielkie rozmiary gromady, warto użyć większych powiększeń. Odnajdziemy ją niecałe 2 stopnie na południowy zachód od gromady M52 w Kasjopei, i około 1,25 stopnia na północny wschód od niezbyt jasnej gwiazdy 1 Cas (+4,80 mag) i niedalekiej, ale słabszej 2 Cas (+5,65 mag).
NGC 7510. Źródło.
Inne obiekty warte uwagi:
NGC 7160 – gromada otwarta
NGC 7380 – gromada otwarta powiązana z mgławicą emisyjną znajdującą się na jej tle, zwaną Mgławicą Czarodziej.
NGC 7538 – mgławica emisyjna; rozmiary 8×7 minut kątowych
IC 1396 – gromada otwarta powiązana z mgławicą emisyjną. Część mgławicy zwana jest Trąbą Słonia.
Jaszczurka
NGC 7209 – (Cr 444 / Mel 238); to gromada otwarta oddalona od Ziemi o około 3810 lat świetlnych. Odkrył ją William Herschel 19 października 1788 roku. Jasność gromady wynosi około +7,7 mag, a rozmiary 25 minut kątowych. Odnajdziemy ją 2,7 stopnia na zachód od gwiazdy 2 Lac (+4,55 mag), znajdującą się 1,9 stopnia na południowy zachód od 5 Lac (+4,30 mag), będącej dolnym rogiem rombu. Gromadę odnajdziemy przy pomocy lornetki, ale warto również przyjrzeć się jej przez teleskop, przez który dojrzymy najjaśniejsze gwiazdy wchodzące w jej skład.
NGC 7209. Źródło.
NGC 7243 – (C 16/ Cr 448 / Mel 240); to gromada otwarta odkryta 26 września 1788 roku przez Williama Herschela. Oddalona od Ziemi o około 2,6 tys. lat świetlnych gromada, składa się głównie z białych i niebieskich gwiazd. Jest to dość duża gromada mająca około 20-30 minut kątowych średnicy i jasność +6,40 mag, dzięki czemu jest bez problemu widoczna w lornetce, przez którą jesteśmy w stanie dostrzec kilkanaście gwiazd wchodzących w jej skład. Gromadę odnajdziemy bez trudu, kierując się 1,5 stopnia na zachód od gwiazdy 4 Lac (+4,55 mag).
NGC 7243. Źródło.
NGC 7245 – (Cr 449 / Mel 241) to gromada otwarta odkryta przez Williama Herschela 14 października 1787 roku. Jest położona w odległości ok. 11,3 tys. lat świetlnych od Słońca. Jasność obserwowana gromady wynosi +9,20 mag, a rozmiary kątowe ok. 5 minut. Znajdziemy ją 2,7 stopnia na południe od gwiazdy ε Cep (+4,15 mag) i niecałe 2,5 stopnia na północny zachód od gwiazdy β Lac (+4,40 mag). Do jej obserwacji najlepiej użyć teleskopu i średnich powiększeń (50-70x).
NGC 7245. Źródło.
NGC 7295/7296 – (Cr 451); to kolejny przypadek obiektu o podwójnym oznaczeniu. Gromadę tę odkrył William Herschel 14 października 1787 roku. 8 listopada 1831 roku zaobserwował ją John Herschel, jednak popełnił błąd w pozycji wielkości 30 minut łuku i skatalogował ją jako nowo odkryty obiekt. W swojej liście z 1833 roku zamieścił jednak uwagę, że być może jest to ten sam obiekt, który wcześniej obserwował jego ojciec, William. John Dreyer w swoim New General Catalogue skatalogował obie te obserwacje jako, odpowiednio, NGC 7296 i NGC 7295. Gromada ma jasność obserwowaną wynoszącą ok. +9,70 mag i rozmiary 4 minut kątowych. Odnajdziemy ją 41 minut kątowych na wschód od gwiazdy β Lac (+4,40 mag). Do jej obserwacji, tak jak i poprzedniczki, najlepiej użyć teleskopu i średnich powiększeń (50-70x).
NGC 7295/7296. Źródło.
Użyte skróty katalogów:
C – Katalog Caldwella. Lista obiektów astronomicznych głębokiego nieba wybrana i zestawiona w 1995 roku przez brytyjskiego astronoma amatora Patricka Caldwella-Moore’a. Lista ta zawiera 109 obiektów róznych typów.
Cr – Katalog Collindera. Katalog gromad otwartych utworzony przez szwedzkiego astronoma Pera Collindera, opublikowany w 1931 roku.
IC – Index Catalogue. Katalog astronomiczny zawierający mgławice, gromady gwiazd oraz galaktyki, stanowiący uzupełnienie katalogu New General Catalogue (NGC).
M – Katalog Messiera. Katalog astronomiczny zawierający 110 obiektów głębokiego nieba, którego pierwsza wersja została opublikowana przez Charles’a Messiera w 1774, a ostateczna w 1784.
Mel – Katalog Melotte. Katalog gromad gwiazd znajdujących się na obu półkulach nieba, zestawiony przez brytyjskiego astronoma Philiberta Jacquesa Melotte i opublikowany w 1915 roku. Składa się z 245 obiektów, głównie gromad otwartych oraz kilkudziesięciu kulistych oraz kilku asocjacji gwiazdowych.
NGC – New General Catalogue. Katalog astronomiczny przygotowany przez astronoma Johna Dreyera, który opublikował go w roku 1888, a w kolejnych latach katalog był uzupełniany o nowe obiekty. Zawiera 7840 różnorodnych obiektów: od oświetlonych obiektów pyłu i gazu, poprzez gromady gwiazd do galaktyk.
Źródła:
- Stellarium
- Nocny Obserwator
- Taki’s 8,5 Magnitude Star Atlas
- Levy D.H.: Niebo. Poradnik użytkownika. Prószyński i S-ka, Warszawa 1996.
- Substyk M.: Poradnik miłośnika astronomii. Wyd 2, Astro CD, Chorzów 2013.
