Naciśnij “Enter” aby skoczyć do treści

Poznajemy gwiazdozbiory VII – Łabędź

Letnie wieczory, północne niebo wzdłuż pasa Drogi Mlecznej przemierza pełen wdzięku wielki ptak. To Łabędź, duży i popularny gwiazdozbiór, często odwiedzany przez miłośników nocnego nieba, który z racji położenia na niebie zawiera wiele interesujących obiektów zarówno dla pasjonatów wizualnych obserwacji jak i dla fanów astrofotografii.

Konstelacja Łabędzia jest gwiazdozbiorem nieba północnego, obejmującym 804 stopnie kwadratowe nieba, dając mu przy tym 16 miejsce pod względem wielkości spośród wszystkich konstelacji. Często ze względu na charakterystyczny kształt krzyża tworzonego przez najjaśniejsze gwiazdy konstelacji, gwiazdozbiór ten bywa określany mianem “Krzyża Północy”.

Gwiazdozbiór Łabędzia na starej mapie nieba. Źródło.

Mitologia

W greckiej mitologii, gwiazdozbiór Łabędzia przedstawia postać łabędzia, w którego zamieniał się władca bogów Zeus by uwieść królową Sparty – Ledę. Z tego zakazanego związku miały narodzić się Polluks i Helena Trojańska, natomiast ojcem brata bliźniaka Polluksa – Kastora, miał być król Tyndareus – mąż Ledy.
Inna historia mówi o tym, że gwiazdozbiór Łabędzia wyobraża Orfeusza który pod tą postacią został uwieczniony tuż przy swoim instrumencie, również przeniesioną na niebo – Lutnią.

Leda z łabędziem – kopia obrazu Leonarda da Vinci, pod tym samym tytułem, z początku XVI w. autorstwa Cesare de Sesto.

Widoczność

Konstelacja Łabędzia widoczna jest w całości na całej półkuli północnej. Ze względu na bliskość północnego bieguna nieba, niemal połowa konstelacji jest widoczna w terenów naszego kraju przez cały rok. Jednak okres najlepszej widoczności gwiazdozbioru przypada na okres lata i jesieni, górując w sierpniu i wrześniu. Łabędź graniczy od północy z Cefeuszem i Smokiem, od wschodu z Lutnią, od południa z Liskiem a od zachodu z Pegazem i Jaszczurką.

Gwiazdy

Ze względu na położenie gwiazdozbioru na tle drogi Mlecznej, w granicach konstelacji pod ciemnym niebie znajdziemy setki gwiazd, które sprawiają ze główny zarys konstelacji rozmywa się. Najjaśniejszymi gwiazdami konstelacji które tworzą wspomniany wcześniej “Krzyż Północy” są: Deneb (α Cyg, +1,25 mag) będąca najjaśniejszą gwiazdą tejże konstelacji, Sadr (γ Cyg, +2,2 mag), Aljanah (ε Cyg, +2,45 mag), Fawaris (δ Cyg, +2,9 mag), η Cyg (+3,85 mag), oraz Albireo (β Cyg, +3,35 mag).
Na szczególną uwagę zasługują gwiazdy podwójne znajdujące się w Łabędziu, ze wspomnianą Albireo na czele. Przy pomocy niewielkiego teleskopu można podziwiać oba składniki: jeden jaśniejszy o bursztynowej barwie natomiast drugi o barwie niebiesko-zielonej. Równie kolorowo prezentuje się para gwiazd ο Cyg (+3,80 mag) i 30 Cyg (+4,80 mag). Z gwiazd podwójnych warto również spojrzeć na układ 61 Cyg złożony z dwóch czerwonych karłów (składnik A +5,20 mag, składnik B +6,00mag). Gwiazdy tego układu należą do najbliższych Ziemi gwiazd.

Mapa gwiazdozbioru Łabędzia. Program Nocny Obserwator.

Obiekty głębokiego nieba

Konstelacja Łabędzia znana jest z wielu niesamowitych obiektów, przede wszystkim z mgławic, ale znajdziemy tu również kilka interesujących gromad gwiazd. Przyjrzyjmy się kilku obiektom, resztę zostawimy wam do samodzielnego odkrycia.

Messier 29 (inne oznaczenie: NGC 6913/Cr 422) – gromada otwarta odkryta w 1764 roku przez Charlesa Messiera. Oddalona od 4 do 7,2 tys. lat świetlnych od Ziemi, jest to dość uboga w gwiazdy gromada, zawierająca kilkanaście składników. Jasność gromady wynosi około +6,6 mag, a jej rozmiary 7 minut kątowych. Do jej obserwacji potrzebujemy co najmniej lornetki, lepszym rozwiązaniem jest teleskop i zastosowanie średnich powiększeń. Gromadę odnajdziemy około 1,75 stopnia na południe od gwiazdy Sadr (γ Cyg, +2,2 mag).

Messier 29. Źródło

Messier 39 – (NGC 7092/Cr 438/Mel 236) to kolejna gromada otwarta odkryta przez Messiera w 1764 roku. Gromada ta znajduje się w odległości około 825 lat świetlnych od Ziemi. Jest to stosunkowo jasna gromada o jasności +4,6 mag i rozmiarach kątowych wynoszących około 32 minuty, która pod ciemnym niebem powinna być widoczna gołym okiem, jednak lepiej użyć w tym celu lornetki. Obserwując ją przez niewielki teleskop możemy doliczyć się kilkunastu gwiazd, z których najjaśniejsza ma jasność około +6,55 mag. Gromadę odnajdziemy nieco ponad 9 stopni na wschód od gwiazdy Deneb (α Cyg, +1,25 mag) i niecałe 3 stopnie na północ od gwiazdy ρ Cyg (+3,95 mag).

Messier 39. Źródło.

NGC 6826 – (C15) tzw. Mgławica Mrugająca, to mgławica planetarna oddalona od Ziemi o 3900 – 5200 lat świetlnych. Odkryta została 6 września 1793 roku przez Williama Herschela. Swoją nazwę zawdzięcza złudzeniu któremu ulega oko obserwatora, kiedy to podczas obserwacji na przemian środka mgławicy i obszarów położonych obok, gwiazda centralna wydaje się pojawiać i znikać. Jasność gromady wynosi około +8,8 mag przy rozmiarach 24-27 sekund kątowych, dlatego do jej obserwacji potrzebujemy co najmniej średniej wielkości teleskopu i większego powiększenia (100-150x). Odnajdziemy ją ok. 2,65 stopnia na południowy-wschód od gwiazdy ι Cyg (+3,75 mag), w pobliżu układu podwójnego gwiazd 16 Cyg (A +5,95 mag, B +6,25 mag), 28 minut kątowych na wschód od tego układu.

NGC 6826. Źródło

NGC 6888 (C27) tzw. Mgławica Półksiężyc, odkryta 15 września 1792 roku przez Williama Herschela. Jest to mgławica emisyjna odległa o Ziemi o około 4700 lat świetlnych. Nazwę zawdzięcza oczywiście swojemu kształtowi sierpa Księżyca zbliżającego się do pierwszej kwadry, który to kształt dostrzegli jej pierwsi obserwatorzy. Rozmiary kątowe mgławicy wynoszą około 10×20 minut, przy jasności obserwowanej ok. +10 mag, jednak ze względu na małą jasność powierzchniową wynoszącą około +15 mag, do jej wizualnych obserwacji potrzeba teleskopu o dużej średnicy (co najmniej 10”) z zastosowaniem okularów o dużej ogniskowej i z filtrem mgławicowym O-III lub UHC-S. Obiekt ten jest za to często odwiedzany przez astrofotografów. Odnajdziemy ją 2,7 stopnia od gwiazdy Deneb (α Cyg, +1,25 mag) na linii łączącej ją z gwiazdą η Cyg (+3,85 mag), oraz nieco ponad 1 stopień na zachód od gwiazdy P Cygni (34 Cyg, +4,75 mag).

NGC 6888. Źródło

NGC 6946 – (C12) tzw. Galaktyka Fajerwerk odkryta 9 września 1798 roku przez Williama Herschela. Jest to galaktyka spiralna znajdująca się w odległości około 22 milionów lat świetlnych od Ziemi. Rozmiary kątowe obiektu wynoszą 11,2×9,8 minut, a jasność obserwowana około +9,6 mag. Na niebie znajduje się na granicy gwiazdozbiorów Łabędzia i Cefeusza. Odnajdziemy ją 2,1 stopnia na południowy zachód od gwiazdy η Cep (+3,40 mag) i około 4,5 stopnia na północny-wschód od gwiazdy 33 Cyg (+4,25 mag) na linii łączącej obie te gwiazdy. Do obserwacji tej galaktyki najlepiej użyć co najmniej średniej wielkości teleskopu i dobrać większe powiększenia.

NGC 6946. Źródło

Tzw. Pętla Łabędzia w tym obiekty: NGC 6960, NGC 6974, NGC 6992. Jest to duża i stosunkowo słaba pozostałość po supernowej, znajdująca się w odległości około 1440 lat świetlnych od Ziemi. Najjaśniejsze części tej mgławicy zostały odkryte 5 i 7 września 1784 roku przez Williama Herschela oraz kilkadziesiąt lat później przez jego syna – Johna Herschela, a kolejne elementy tego kompleksu były odkrywane i dodawane do katalogów przez wielu astronomów w kolejnych latach. Do najjaśniejszych i najwyraźniejszych elementów całego kompleksu zaliczamy właśnie NGC 6960 (tzw. Miotłę Wiedźmy lub Palec Boży), NGC 6974 (Trójkąt Pickeringa) i NGC 6992 (Welon). Cały kompleks zajmuje na niebie obszar o niemal 3 stopniach średnicy. Mimo że najczęściej obiekty te są odwiedzane przez miłośników fotografii nocnego nieba, to warto również spróbować swoich sił aby zaobserwować je na własne oczy. Do obserwacji poszczególnych elementów składowych tego kompleksu potrzebne jest ciemne niebo i najlepiej użyć dużego teleskopu o średnicy co najmniej 8” z zastosowaniem długoogniskowego szerokokątnego okularu i filtru mgławicowego O-III. Dzięki temu będzie możliwe wyłuskanie z tła tych obiektów i ich włóknistych struktur. Cały kompleks znajduje się w południowej części gwiazdozbioru, pomiędzy gwiazdami Aljanah (ε Cyg, +2,45 mag) i ζ Cyg (+3,20 mag). W bliskim sąsiedztwie NGC 6960, niemal na jej krawędzi znajduje się gwiazda 52 Cyg (+4,20 mag) przez co jest dodatkowym ułatwieniem w celu odnalezienia tego i pozostałych obiektów.

Pętla Łabędzia z zaznaczonymi obszarami skatalogowanymi w katalogach NGC i IC. Źródło

NGC 6992. Autor: admin

NGC 6960. Autor: admin

NGC 7000 (tzw. mgławica Ameryka Północna) oraz IC 5070 (tzw. mgławica Pelikan). Mgławicę NGC 7000 odkrył William Herschel 24 października 1786 roku. Jest to mgłąwica gazowo-pyłowa, oddalona o  Położona jest w pobliżu gwiazdy Deneb, która ją oświetla swoim światłem. Nazwa odnosi się oczywiście do kształtu kontynentu północnoamerykańskiego z wpadającym od razu w oko ciemnym zarysem zatoki meksykańskiej. Jest to najpopularniejszy obiekt odwiedzany przez miłośników astrofotografii, tuż obok wspomnianej wcześniej Pętli Łabędzia. Często w katalogach lub w programach astronomicznych np. w Stellarium znajdziemy informację o jasności tej mgławicy wynoszącej +4,0 mag, jednak ze względu na spore rozmiary mgławicy wynoszące ok. 2,0°x1,7° nie zobaczymy jej gołym okiem. Pod ciemnym niebem możemy jednak spróbować przy pomocy lornetki dostrzec najjaśniejszą część mgławicy zwaną Murem Łabędzia (która geograficznie odzwierciedla Amerykę Środkową i Meksyk). Obserwując ją teleskopem warto użyć niewielkich powiększeń i filtru mgławicowego UHC. Całe piękno mgławicy ukażą za to fotografie. Mgławica znajduje się około 3 stopnie na wschód od gwiazdy Deneb (α Cyg, +1,25 mag), pomiędzy gwiazdami ξ Cyg (+3,70 mag) i 57 Cyg (+4,80 mag).
W bliskim sąsiedztwie NGC 7000 znajduje się mgławica emisyjna IC 5070 czyli zwyczajowo mgławica Pelikan (ze względu na swoje oczywiste podobieństwo do tego ptaka), która często jest fotografowana z Mgławicą Ameryka Pn. Mgławicę tę odkrył Max Wolf na zdjęciu zrobionym 1 czerwca 1891 roku. Znajduje się ona dokładnie pomiędzy gwiazdami 57 Cyg (+4,80 mag) i 56 Cyg (+5,05 mag). Ten obiekt również jest przeznaczony raczej pod astrofotografię, ale można próbować swoich sił w obserwacjach wizualnych pod ciemnym niebem z użyciem filtru mgławicowego UHC.

NGC 7000 oraz IC 5070. Źródło

NGC 7000. Autor: admin

NGC 7008 – tzw. Mgławica Zarodek, kolejna mgławica planetarna z gwiazdozbioru Łabędzia odkryta w 1787 roku przez Williama Herschela. Odległa od Ziemi o 2800 lat świetlnych mgławica, na niebie znajduje się nieopodal granicy z Cefeuszem, 1,7 stopnia na północny-zachód od gwiazdy HIP104516 (+5,75 mag) i 3,7 stopnia na południowy-wschód od gwiazdy υ Cep (+4,50 mag). Jasność mgławicy w zależności od źródła podawana jest na +10,7 do +12,0 mag a rozmiary na ok. 1,4 minuty kątowej. Do obserwacji najlepiej użyć teleskopu i dużych powiększeń, ewentualnie filtru mgławicowego UHC lub O-III.

NGC 7008. Źródło

NGC 7048 – Mgławica planetarna odkryta 19 października 1878 roku przez Édouarda Jean-Marie Stephana. Ze względu na swoje rozmiary wynoszące ok. 55 sekund kątowych i jasność +12,10 mag, jest polecana do obserwacji przez duże teleskopy (10″-12″) ze sporym powiększeniem i filtrem mgławicowym UHC. Znajdziemy ją ok. 1,85 stopnia na południowy-wschód od gwiazdy 63 Cyg (+4,55 mag).

NGC 7048. Źródło

IC 1318 – tzw. Mgławica Motyl – to mgławica emisyjna odkryta przez Edwarda Barnarda w sierpniu 1893 roku. Jest ona odległa o 2500-5000 lat świetlnych od Ziemi. Nazwa mgławicy nawiązuje do jej kształtu, gdyż dwa świecące płaty są oddzielone od siebie przez długi, ciemny pas pyłowy. Swój rozmiar, kształt i strukturę ukazuje w pełni na fotografiach z długim czasem ekspozycji. Znajduje się niemal w sercu gwiazdozbioru Łabędzia, tuż obok gwiazdy Sadr (γ Cyg, +2,2 mag).

IC 1318. Źródło

 


Źródła:

  1. Stellarium
  2. Nocny Obserwator
  3. Taki’s 8,5 Magnitude Star Atlas
  4. Substyk M.: Poradnik miłośnika astronomii. Wyd 2, Astro CD, Chorzów 2013.
Udostępnij ten wpis znajomym!

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *